Odzież robocza w ochronie zdrowia: jak prać i czego się naprawdę bać

Krótkie, uczciwe podsumowanie badań i wytycznych (NHS, SHEA, CDC, polskie przepisy) dla studentów i pracowników ochrony zdrowia. Każde twierdzenie ma przypis do źródła.

W skrócie: scrubsy brudzą się już w pierwszych godzinach pracy[1], ale nie ma mocnych dowodów, że prane w domu uniformy są istotną drogą szerzenia zakażeń szpitalnych.[2,3] Pranie w pralce domowej w 60 °C z detergentem usuwa praktycznie całe skażenie bakteryjne.[4,5] Ważniejsze od miejsca prania są proste nawyki: czysty komplet na każdy dzień, nienoszenie scrubsów poza placówką i oddzielne postępowanie z odzieżą zabrudzoną krwią lub wydzielinami.

1. Od pacjenta do pralki i z powrotem

Żeby odzież przeniosła zakażenie, musi zadziałać każdy z tych kroków. Przy każdym podajemy, co wiadomo i jak mocne są dowody.

1

Kontakt z pacjentem i otoczeniem

dowody mocne

Odzież brudzi się szybko. W badaniu z randomizacją świeżo wyprane uniformy lekarzy po 3 godzinach pracy miały już około połowy skażenia bakteryjnego mierzonego po 8 godzinach, a po 8 godzinach nie różniły się od rzadko pranych białych fartuchów.[1] Na odzieży personelu często wykrywa się MRSA, najczęściej na białych fartuchach z długim rękawem (do 79% badanych fartuchów) i na krawatach (do 32%).[6]

2

Przeżycie bakterii na tkaninie

dowody laboratoryjne

W laboratorium gronkowce przeżywały na tkaninach szpitalnych od 1 do 56 dni, a enterokoki często ponad 90 dni.[7] Na tkaninie bawełna/poliester 60/40, z której szyje się scrubsy, MRSA przeżywał 1–3 dni, na 100% poliestrze 1–40 dni, na bawełnie 4–21 dni. To wynik dla dużego inokulum w warunkach laboratoryjnych, nie pomiar z oddziału.

Przeżycie MRSA (dni), 3 szczepy; słupek = zakres od najkrócej do najdłużej przeżywającego szczepu. Dane: Neely i Maley 2000, tabela 1.[7]

3

Wyjście poza placówkę i transport

brak dowodów ryzyka

NHS stwierdza, że nie ma dowodów, by noszenie uniformu poza pracą zwiększało ryzyko zakażeń, a mimo to zaleca przebieranie się w pracy albo zakrywanie uniformu i uznaje zakupy w uniformie za złą praktykę.[8] Według CDC mundury niezabrudzone krwią ani wydzielinami prawdopodobnie nie różnią się istotnie od zwykłych ubrań.[9]

4

Pranie w domu

dowody laboratoryjne i obserwacyjne

Pralka domowa w 60 °C przez 10 minut z detergentem zmniejsza liczbę bakterii o ponad 7 rzędów wielkości.[4] W 40 °C wyniki są niejednoznaczne: w jednym badaniu S. aureus spadł poniżej poziomu wykrywalności[10], w innym usunięta została tylko część bakterii, a reszta przeszła na inne tkaniny w bębnie.[5] Bakterie Gram-ujemne pochodzące z samej pralki niszczyło suszenie w suszarce bębnowej albo prasowanie.[10] Szczegóły w sekcji 2.

5

Pralka jako rezerwuar

opisy pojedynczych ognisk

Opisano ogniska, w których źródłem była pralka: zakażenia ran po operacjach serca bakterią Gordonia, prawdopodobnie ze scrubsów skażonych w domowej pralce pielęgniarki anestezjologicznej[11] oraz kolonizację noworodków K. oxytoca ESBL z pralki używanej na oddziale.[12] To rzadkie zdarzenia, ale pralkę też trzeba utrzymywać w czystości (sekcja 3).

?

Zakażenie kolejnego pacjenta

brak dowodów

Przegląd przygotowany dla Department of Health (Anglia) nie znalazł dowodów, że uniformy są istotnym wektorem zakażeń, ani dowodów, że pranie domowe jest gorsze od przemysłowego.[2] SHEA uznaje rolę odzieży w przenoszeniu patogenów za słabo ustaloną i zaleca skupić się na sprawdzonych metodach, przede wszystkim na higienie rąk.[3] Najważniejsze nie jest więc pranie, tylko ręce.

2. Pranie: dom a pralnia

BadanieWarunkiWynik
Patel i wsp. 2006[10]Pralka domowa, 40 °C, S. aureusSpadek o co najmniej 6 rzędów wielkości (≥6 log). Bakterie Gram-ujemne z samej pralki usuwało suszenie w suszarce bębnowej albo prasowanie.
Lakdawala i wsp. 2011[4]Pralka domowa, 60 °C przez 10 min, MRSA i A. baumanniiSpadek o ponad 7 log, także w kieszeniach. Detergent (biologiczny lub nie) pomagał usunąć MRSA. Prasowanie usuwało bakterie, które trafiły na odzież z pralki.
Riley i wsp. 2017[5]Pralka domowa 40 i 60 °C, E. coli i S. aureus40 °C: usunięcie ok. 3,5 log z 7,7 log i przeniesienie części bakterii na czyste tkaniny. 60 °C: całkowite usunięcie inokulum.
Kokkinos i wsp. 2020[13]Scrubsy po dyżurze (szpital weterynaryjny), pranie w domu w 30 °CMediana 47 → 7 CFU/cm²: wyraźny spadek, ale nie do zera.

Krew i wydzieliny: najpierw zimna woda

Plamy z krwi i innych płynów zawierających białko najlepiej najpierw wypłukać w zimnej wodzie, a dopiero potem prać w wysokiej temperaturze, bo gorąca woda utrwala plamy białkowe. Nie ma jednak badań, które pokazywałyby, że pominięcie tego kroku w domu zmniejsza skuteczność dezynfekcji; to zasada logiczna, a nie wynik badań klinicznych. Odzież wyraźnie zabrudzoną krwią lub materiałem zakaźnym powinien przejąć pracodawca (patrz sekcja: Prawo).

Pralnia przemysłowa

Pralnie szpitalne stosują dezynfekcję termiczną (CDC: gorąca woda co najmniej 71 °C przez 25 minut) albo pranie w niższej temperaturze z wybielaczem chlorowym lub tlenowym.[9] W Europie system kontroli skażenia biologicznego w pralniach opisuje norma PN-EN 14065 (RABC).[14] NHS ocenia różnicę między praniem domowym i przemysłowym jako niewielką.[8] Przy praniu przemysłowym parametry procesu są kontrolowane i dokumentowane, ale nie ma dowodów, że zmniejsza liczbę zakażeń pacjentów w porównaniu z poprawnym praniem domowym.[2]

3. Jak dbać o pralkę

Dlaczego to ważne

W pralce mogą się tworzyć biofilmy bakteryjne, a sama pralka bywa źródłem ponownego skażenia wypranych rzeczy. Do skutecznego działania przeciwbakteryjnego prania kluczowe są środki utleniające (wybielacz chlorowy lub tlenowy) i temperatura co najmniej 60 °C.[15] W ognisku na oddziale noworodków bakterie wykryto w szufladzie na detergent i na gumowej uszczelce drzwi pralki, a autorzy wskazali zalegającą w pralce wodę jako miejsce wzrostu drobnoustrojów.[12]

Co ciekawe, w badaniu 13 pralek domowych więcej prań w ≥60 °C w miesiącu wiązało się z większą różnorodnością bakterii, zwłaszcza w szufladzie na detergent; autorzy piszą, że znaczenie tego dla higieny trzeba dopiero zbadać.[16] Nie należy więc zakładać, że samo „puste pranie w 90 °C” wyczyści pralkę.

Co robić

  • Regularnie czyść pralkę zgodnie z instrukcją producenta.[8]
  • Po praniu zostaw uchylone drzwiczki i szufladę, żeby wyschły; wytrzyj uszczelkę. To zasada logiczna wynikająca z tego, że bakterie rosną tam, gdzie stoi woda.[12]
  • Co jakiś czas wyjmij i umyj szufladę na detergent, wyczyść uszczelkę i filtr zgodnie z instrukcją producenta.
  • Do odzieży roboczej używaj proszku z wybielaczem tlenowym, zwłaszcza gdy pierzesz w niższej temperaturze.[9,15]
A ocet? Ocet słabo działa przeciwbakteryjnie: w teście laboratoryjnym zmniejszał liczbę S. aureus i E. coli o mniej niż 3 rzędy wielkości, podczas gdy najskuteczniejsze środki dezynfekujące (np. chlorowe) osiągały ponad 5 rzędów.[17] W pralce dodatkowo rozcieńcza się w dużej ilości wody. Nie zastąpi 60 °C ani wybielacza tlenowego.

4. Obuwie

Podeszwy obuwia personelu często są skażone. W małym badaniu z jednej kliniki chirurgii w Łodzi patogeny alarmowe wykryto w 56% wymazów z podeszew przed obchodem i w 65% po obchodzie.[18] Nie znaleźliśmy natomiast badań, które łączyłyby obuwie personelu z zakażeniami pacjentów.

SHEA zaleca obuwie z zakrytymi palcami, na niskim obcasie i z antypoślizgową podeszwą[3]; NHS: miękka podeszwa, obuwie zakrywające stopę i palce.[8] Polskie przepisy wymagają w śluzach szatniowych wydzielonego miejsca na obuwie i obuwia nadającego się do mycia i dezynfekcji.[19] Rozsądnie jest mieć obuwie zmienne używane tylko w pracy, przewozić je w osobnym worku i myć zgodnie z zaleceniami producenta.

5. Kontekst prawny w Polsce

Kodeks pracy, art. 2379. Pracodawca zapewnia pranie, konserwację, naprawę, odpylanie i odkażanie odzieży i obuwia roboczego (§ 2). Jeżeli nie może zapewnić prania, może je wykonywać pracownik, a pracodawca wypłaca ekwiwalent pieniężny w wysokości poniesionych kosztów (§ 3).[20]

Kodeks pracy, art. 23710. Odzież robocza, która uległa skażeniu m.in. materiałami biologicznie zakaźnymi, ma być przechowywana wyłącznie w miejscu wyznaczonym przez pracodawcę (§ 1), a powierzanie pracownikowi jej prania i odkażania jest niedopuszczalne (§ 2).[20] Kodeks nie przesądza, że każda odzież medyczna jest z definicji skażona.

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 26 marca 2019 r. (wymagania dla pomieszczeń podmiotów leczniczych) wymaga m.in. oddzielnych miejsc na bieliznę czystą i brudną oraz rozdziału ubrań czystych i brudnych w śluzach; nie reguluje prania odzieży personelu w domu.[19]

Studenci odbywający zajęcia kliniczne nie są pracownikami w rozumieniu Kodeksu pracy (pracownikiem jest osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę, art. 2[20]), więc te przepisy ich bezpośrednio nie obejmują. Zasady ustala uczelnia i placówka, w której odbywają się zajęcia.

To informacja ogólna, nie porada prawna.

6. Checklista

Dla studenta i pracownika

  1. Czysty komplet na każdy dzień zajęć lub dyżuru; od razu zmień komplet wyraźnie zabrudzony.[3,8]
  2. Przebieraj się w placówce albo zakrywaj uniform w drodze; nie chodź w nim na zakupy.[8]
  3. Do domu przenoś odzież w osobnym worku (np. pralniczym lub foliowym), nie luzem z codziennymi rzeczami.
  4. Pierz w najwyższej temperaturze, jaką znosi tkanina, najlepiej 60 °C z detergentem.[4,5,8]
  5. Jeśli tkanina nie znosi 60 °C: pranie w niższej temperaturze z wybielaczem tlenowym, a potem suszarka bębnowa lub prasowanie.[3,9,10]
  6. Plamy z krwi: najpierw zimna woda (sekcja 2). Odzież skażoną materiałem biologicznie zakaźnym oddaj do pralni pracodawcy.[20]
  7. Dbaj o pralkę: regularne czyszczenie[8], a do tego suszenie drzwiczek i szuflady oraz czyszczenie uszczelki i filtra (sekcja 3).
  8. Najważniejsze i tak pozostaje: higiena rąk.[3] SHEA dopuszcza też jako opcję krótkie rękawy przy pacjencie (bare below the elbows), choć ich wpływ na zakażenia pozostaje nieznany.[3]

Dla placówki medycznej i uczelni

  1. Zapewnij pranie odzieży, która ulega skażeniu materiałem biologicznym; nie przekazuj jej do prania pracownikowi.[20]
  2. Zapewnij wystarczającą liczbę kompletów, żeby na każdą zmianę był czysty.[8] Zapewnij też miejsce do przebrania się.
  3. Wybierając pralnię zewnętrzną, pytaj o system kontroli skażenia biologicznego (np. PN-EN 14065).[14]
  4. Przekaż studentom i personelowi jasną instrukcję prania w domu (temperatura, transport, zabrudzenia).
Źródła (20) ▶
  1. 1.Burden M, Cervantes L, Weed D, Keniston A, Price CS, Albert RK. Newly cleaned physician uniforms and infrequently washed white coats have similar rates of bacterial contamination after an 8-hour workday: a randomized controlled trial. J Hosp Med. 2011;6:177–82. doi:10.1002/jhm.864
  2. 2.Wilson JA, Loveday HP, Hoffman PN, Pratt RJ. Uniform: an evidence review of the microbiological significance of uniforms and uniform policy in the prevention and control of healthcare-associated infections. Report to the Department of Health (England). J Hosp Infect. 2007;66:301–7. doi:10.1016/j.jhin.2007.03.026
  3. 3.Bearman G, Bryant K, Leekha S i wsp. Healthcare personnel attire in non-operating-room settings (SHEA Expert Guidance). Infect Control Hosp Epidemiol. 2014;35:107–21. doi:10.1086/675066
  4. 4.Lakdawala N, Pham J, Shah M, Holton J. Effectiveness of low-temperature domestic laundry on the decontamination of healthcare workers' uniforms. Infect Control Hosp Epidemiol. 2011;32:1103–8. doi:10.1086/662183
  5. 5.Riley K, Williams J, Owen L, Shen J, Davies A, Laird K. The effect of low-temperature laundering and detergents on the survival of Escherichia coli and Staphylococcus aureus on textiles used in healthcare uniforms. J Appl Microbiol. 2017;123:280–6. doi:10.1111/jam.13485
  6. 6.Lena P, Ishak A, Karageorgos SA, Tsioutis C. Presence of methicillin-resistant Staphylococcus aureus (MRSA) on healthcare workers' attire: a systematic review. Trop Med Infect Dis. 2021;6:42. doi:10.3390/tropicalmed6020042
  7. 7.Neely AN, Maley MP. Survival of enterococci and staphylococci on hospital fabrics and plastic. J Clin Microbiol. 2000;38:724–6. doi:10.1128/JCM.38.2.724-726.2000
  8. 8.NHS England and NHS Improvement. Uniforms and workwear: guidance for NHS employers. 2 April 2020. england.nhs.uk (PDF)
  9. 9.CDC. Guidelines for Environmental Infection Control in Health-Care Facilities (2003). Laundry and Bedding. cdc.gov
  10. 10.Patel SN, Murray-Leonard J, Wilson AP. Laundering of hospital staff uniforms at home. J Hosp Infect. 2006;62:89–93. doi:10.1016/j.jhin.2005.06.002
  11. 11.Wright SN, Gerry JS, Busowski MT i wsp. Gordonia bronchialis sternal wound infection in 3 patients following open heart surgery: intraoperative transmission from a healthcare worker. Infect Control Hosp Epidemiol. 2012;33:1238–41. doi:10.1086/668441
  12. 12.Schmithausen RM, Sib E, Exner M i wsp. The washing machine as a reservoir for transmission of extended-spectrum-beta-lactamase (CTX-M-15)-producing Klebsiella oxytoca ST201 to newborns. Appl Environ Microbiol. 2019;85:e01435-19. doi:10.1128/AEM.01435-19
  13. 13.Kokkinos P, Morgan L, Hughes K, Pollard D, Gasson J, Bowlt-Blacklock K. Scrubs contamination, domestic laundry effect and workwear habits of clinical staff at a referral hospital. J Small Anim Pract. 2020;61:272–7. doi:10.1111/jsap.13114
  14. 14.PN-EN 14065:2016-07. Tekstylia poddawane obróbce w pralni. System kontroli skażenia biologicznego (RABC). Polski Komitet Normalizacyjny; opis normy: PCBC. pcbc.gov.pl
  15. 15.Bockmühl DP, Schages J, Rehberg L. Laundry and textile hygiene in healthcare and beyond. Microb Cell. 2019;6:299–306. doi:10.15698/mic2019.07.682
  16. 16.Jacksch S, Kaiser D, Weis S i wsp. Influence of sampling site and other environmental factors on the bacterial community composition of domestic washing machines. Microorganisms. 2019;8:30. doi:10.3390/microorganisms8010030
  17. 17.Rutala WA, Barbee SL, Aguiar NC, Sobsey MD, Weber DJ. Antimicrobial activity of home disinfectants and natural products against potential human pathogens. Infect Control Hosp Epidemiol. 2000;21:33–8. doi:10.1086/501694
  18. 18.Paduszyńska K, Rucińska LG, Pomorski L. Physician as an infective vector at a department of surgery. Pol Przegl Chir. 2014;86(11):511–7 (publ. 2015). doi:10.2478/pjs-2014-0091
  19. 19.Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 26 marca 2019 r. w sprawie szczegółowych wymagań, jakim powinny odpowiadać pomieszczenia i urządzenia podmiotu wykonującego działalność leczniczą (tekst jedn. Dz.U. 2022 poz. 402), § 22, 23, 25. api.sejm.gov.pl
  20. 20.Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy, art. 2, 2379 i 23710 (tekst jedn. Dz.U. 2026 poz. 1245). api.sejm.gov.pl (tekst jednolity)

Strona edukacyjna, nie zastępuje procedur Twojej placówki ani zespołu kontroli zakażeń. Ostatnia weryfikacja źródeł: listopad 2026.

Normy w Polsce są dobrowolne, ale płatne: żeby przeczytać zasady, których szpital wymaga od pralni, trzeba kupić normę. Kuriozum.

Jeśli chcesz wesprzeć machinę normalizacyjną: Sklep PKN: PN-EN 14065